Waaroor ons nié praat wanneer ons oor selfdoodvoorkoming praat ni

Deur: Jana Brits

In September val die fokus op selfdood en op 10 September word Wêreld-selfdoodvoorkomingsdag jaarliks wêreldwyd herdenk om bewusmaking te skep en optrede teen selfdood te bevorder. Vanjaar se tema is “Verander die narratief oor selfdood – begin die gesprek” as oproep tot aksie.

Dit is belangrik om die gesprek te begin. Ons moet bereid wees om die moeilike vraag te vra: “Het jy al aan selfdood gedink?” En dan moet ons ook bereid wees om ruimte te skep vir ’n eerlike antwoord.

Maar miskien begin selfdoodvoorkoming selfs vroeër as dit. Dit begin by die manier waarop ons mense leer dat dit veilig is om oor pyn te praat.

Voordat iemand vir ons kan sê dat hulle aan selfdood dink, moet daar ’n plek wees waar hulle kan sê: “Ek sukkel.” “Ek kan nie meer nie.” “Ek is seer.” “Ek weet nie hoe om hiermee saam te leef nie.”

As mense leer dat hulle oor hul pyn kan praat sonder om veroordeel, afgemaak of dadelik “reggemaak” te word, of te voel dat hulle eers tot bekering moet kom, word die moeiliker gesprek ook meer moontlik.

Maar wat dan?

Wat gebeur wanneer iemand jou werklik antwoord wanneer jy die moeilike vraag vra?

Ons spandeer baie tyd daaraan om mense wat sukkel, aan te moedig om uit te reik. Ons sê vir hulle om met iemand te praat, om hulp te vra, om vir iemand te vertel wat aangaan. Hierdie boodskappe maak saak. Om uit te reik, kan ongelooflike moed verg, veral wanneer iemand reeds uitgeput is en die uitreik self meer energie vra as wat hulle het om te gee.

Maar om uit te reik is nie die einde van die proses nie. Dit is die begin van ’n gesprek wat vir albei mense betrokke moeilik kan wees.

Wanneer iemand vir jou vertel dat hulle selfdoodgedagtes het, kan dit vreesaanjaend wees om te hoor. Ons kan dadelik voel dat ons die regte ding moet sê, ’n oplossing moet vind, die pyn moet laat verdwyn, of die persoon moet oortuig dat die lewe die moeite werd is. Ons gryp dalk na bekende woorde: “Dinge sal beter word.” “Jy het soveel om voor te leef.” “Dink aan jou familie.” “Jy het al moeilike dinge oorleef.”

Hierdie woorde kom gewoonlik uit ’n plek van omgee. Maar omgee beteken nie altyd dat jy ’n antwoord het nie.

Soms is die belangrikste ding wat ons eerste kan doen, is om te luister.

Wanneer iemand oor selfdoodgedagtes praat, word hulle ook maklik verkeerd verstaan. Mense kan dit sien as aandagsoekery, manipulasie of selfsug, terwyl dit in werklikheid ’n uitdrukking van intense emosionele pyn kan wees. Hierdie aannames kan dit nog moeiliker maak vir iemand om eerlik te praat en hulp te vra.

Selfdoodgedagtes is ook meer ingewikkeld as wat baie van ons besef. ’n Persoon kan selfdoodgedagtes ervaar sonder om ’n spesifieke plan te hê. Hulle kan oorweldig word deur gedagtes aan die dood terwyl hulle steeds onseker is oor wat hulle wil doen. Hulle kon oor ’n metode gedink het sonder om te weet of hulle daarvolgens sal optree. Hulle kan ’n plan hê en steeds onseker voel. Die ervaring kan van die een oomblik na die volgende verander.

Om selfdoodgedagtes te hê, beteken ook nie noodwendig dat iemand sy/haar geloof verloor het nie.

Daar is ’n algemene aanname dat mense wat selfdoodgedagtes het, hul vertroue in God verloor het, of opgehou het om met God te praat. Dit kan baie ver van die waarheid wees. ’n Persoon kan ernstig met selfdoodgedagtes worstel en terselfdertyd nader aan God wees as ooit tevore in hul lewe.

Hulle praat dalk meer met God as wat hulle ooit met iemand anders gepraat het. Hulle bid dalk deur die pyn, vra vrae, pleit, vra vir hulp, vra vir krag, of probeer eenvoudig sin maak van dit wat hulle ervaar. Hul verhouding met God kan een van die min plekke wees waar hulle steeds heeltemal eerlik kan wees oor hoe seer hulle het.

Om selfdoodgedagtes te hê, beteken nie noodwendig dat jy jou geloof verloor het nie. Geloof en selfdoodgedagtes kan tegelykertyd in dieselfde persoon bestaan.

Ek dink dit maak saak, want wanneer ons aanvaar dat selfdood ’n bewys van ’n gebrek aan geloof is, kan ons ’n bykomende las plaas op iemand wat reeds sukkel. Hulle kan begin voel dat hulle God sowel as hulself in die steek laat. Wat hulle dalk van ons nodig het, is nie ’n verduideliking waarom hulle meer geloof moet hê nie, maar die ruimte om eerlik te wees oor waar hulle is.

Dit beteken ook dat daar nie bloot een reaksie is wat by elke persoon of elke situasie pas nie.

Iemand het dalk nodig om te praat. Hulle het dalk iemand nodig om by hulle te bly. Hulle het dalk hulp nodig om professionele ondersteuning te kry. Hulle het dalk iemand nodig wat die situasie ernstig genoeg opneem om in te gryp wanneer hulle hulself nie meer veilig kan hou nie.

Om te weet watter een van hierdie dinge nodig is, vereis dat ons luister na wat die persoon werklik vir ons vertel, eerder as om onmiddellik te besluit wat ons dink hulle nodig het.

Hoop kan ook ingewikkeld wees.

Ek het eenkeer geskryf:

“It’s hard carrying everyone else’s hope while you’re quietly losing your own.”

Met “my eie hoop verloor” het ek bedoel dat ek die positiewe, toekomsgerigte hoop wat ek vir myself gehad het, verloor het. Die hoop dat dinge beter sou word. Die hoop dat die lewe sou verander. Die hoop dat ek uiteindelik anders sou voel.

Wanneer ander mense vir jou sê dat dinge beter sal word, gee hulle ’n stem aan die hoop wat hulle steeds vir jou het. Maar wanneer jy daardie spesifieke hoop vir jouself verloor het, kan die hoop van ander nóg ’n gewig word. Hulle hoop steeds vir die toekoms waarop jy eens gehoop het, terwyl jy self nie meer in daardie toekoms glo nie.

Dit beteken nie noodwendig dat iemand alle hoop verloor het nie. Hoop kan van rigting verander wanneer iemand met selfdoodgedagtes sukkel. ’n Persoon kan begin hoop dat daar ’n einde sal kom, dat die pyn sal ophou, of dat hulle uiteindelik die moed of energie sal hê om te ontsnap van dit wat hulle ervaar. Dit is ook hoop. Daardie onderskeid maak saak.

Wanneer ons vir iemand sê om “aan hoop vas te hou”, vra ons dalk van hulle om vas te hou aan iets wat hulle reeds verloor het. Ons gee dalk vir hulle ons hoop vir hulle toekoms terwyl hulle besig is om oor die verlies van hulle eie hoop te treur.

Dit is waar die verandering van die narratief belangrik word.

Selfdoodvoorkoming kan nie uitsluitlik daarop berus om mense wat sukkel, te leer hoe om uit te reik nie. Ons moet ook die mense voorberei na wie hulle moontlik sal uitreik.

’n Vriend kan die eerste persoon wees vir wie iemand vertel. ’n Familielid kan dit by die kombuistafel hoor. ’n Kollega kan laat in die aand ’n boodskap ontvang. ’n Predikant kan iemand voor hom of haar hê wat uiteindelik die woorde sê wat hulle gevrees het om te sê.

Daardie mense weet dalk nie wat om te doen nie.

Hulle kan bang wees. Hulle het dalk nie die regte woorde nie. Hulle weet dalk nie wanneer luister genoeg is vir daardie oomblik nie, en wanneer die situasie meer onmiddellike optrede vereis. Dit beteken nie dat hulle nie omgee nie. Dit beteken dat ons ook oor hierdie kant van selfdoodvoorkoming moet praat.

Vir ’n kerkgemeenskap is dit belangrik.

Ons rol is nie om professionele geestesgesondheidsorg te vervang nie, en geloof moet nooit as ’n plaasvervanger vir toepaslike hulp gebruik word nie. Maar ons kan gemeenskappe skep waar mense ernstig opgeneem word, waar moeilike gesprekke ’n plek het, waar iemand nie hul pyn hoef weg te steek om te behoort nie, en waar uitreik met deernis eerder as ongemak of oordeel begroet word.

Ons kan leer om te luister sonder om onmiddellik te probeer regmaak.

Ons kan leer om te vra: “Wat het jy nou van my nodig?”

Ons kan leer om betrokke te bly nadat die eerste gesprek verby is, eerder as om aan te neem dat die krisis verby is omdat iemand een keer gepraat het.

Ons kan ook leer dat om iemand te ondersteun, nie beteken dat ons hul hele stryd self moet dra nie. Soms beteken om iemand lief te hê, dat jy net langs hulle sit. Soms beteken dit om hulle te help om professionele sorg te kry. Soms beteken dit om te erken dat ons self hulp nodig het om te weet hoe om hulle te help.

Om die gesprek te begin, maak saak.

Maar die gesprek kan nie eindig bloot omdat iemand uiteindelik die moed gevind het om te praat nie.

Selfdoodvoorkoming gaan nie net daaroor om mense te leer om uit te reik nie.
Dit gaan ook daaroor om ons te leer hoe om hulle te ontvang wanneer hulle dit doen.

| Jana Brits is ’n lidmaat van die gemeente en onderwyseres.